امامزاده یحیى [و محمد]، بقعه

امامزاده یحیى [و محمد]، بقعه \boqʾe-ye emām- zāde yahyā [va mohammad]\، یکی از کهن‌ترین بقاع متبرکه در تهرانِ درون حصار شاه‌تهماسبی. 

دربارۀ نسب امامزاده یحیى آراء گوناگونی وجود دارد. براساس کتیبۀ موجود روی صندوقی که در ضریح امامزاده یحیى قرار دارد، نسب آن امامزاده بدین‌گونه آمده است: «هذه التربة و المقبرة لیحیی بن زید بن الحسن بن امیرالمؤمنین (ع)» (مشکوٰتی، 197). بلاغی نیز ضمن تحقیق دربارۀ نسب امامزاده یحیى، از 5 امامزاده یحیى نام می‌برد و دربارۀ هریک مطالبی ارائه می‌کند. او با آوردن ادله‌ای، نسب امامزاده یحیى مدفون در این بقعه را به امام حسن مجتبى (ع) می‌رساند (برای آگاهی بیشتر، نک‍ : ص 18-20). بسیاری از پژوهشگران علم انساب، نسب امامزاده یحیى را به امام زین‌العابدین (ع) بازمی‌گردانند و معتقدند که کتیبۀ روی صندوق ازلحاظ معرفی نسب امامزاده یحیى به امام حسن مجتبى (ع) صحیح نیست (مشکوٰتی، همانجا؛ شمس‌زاده، 36؛ کاتب، 227). کتیبۀ گنبدخانۀ امامزاده یحیى نیز نسب این امامزاده را با چند واسطه، به امام زین‌العابدین (ع) می‌رساند ( امامزاده‌ها ... ، 1/ 234). 
دربارۀ نسب امامزاده محمد نیز که در جوار امامـزاده یحیى مدفون است، این دو روایت وجود دارد: یکی آنکه گفته می‌شود امامزاده محمد برادر امامزاده یحیى است و دیگر آنکه وی را از نسل جعفر بن ابی‌طالب دانسته‌اند (همانجا). 
براساس کاشی‌نوشته‌ای فیروزه‌ای‌رنگ به تاریخ 628 ق/ 1231 م که در محوطۀ بقعۀ امامزاده یحیى به ‌دست آمده است، قدمت بنای این بقعه دست‌کم به سدۀ 7 ق/ 13 م بازمی‌گردد. همچنین خشتهای به‌کاررفته در بنای این امامزاده متعلق به دورۀ تیموری است؛ چه، براساس کتیبۀ صندوق منبت‌کاری‌شده‌ای که در بقعۀ امامزاده یحیى وجود دارد، این صندوق را دو برادر نجار به نامهای استاد حسین و استاد محمد، فرزندان حسن لواسانی، در 895 ق/ 1490 م به دستور ملک شاه غازی، فرزند ملک شاهرخ، ساخته‌اند. این صندوق از قدیمی‌ترین صندوقهای عتیقۀ تهران است و روی بدنۀ آن کتیبه‌های متعددی وجود دارد (مصطفوی، 24-26؛ مشکوٰتی، همانجا). 
گورستان بقعۀ امامزاده یحیى و بعدها خود بقعه، در 1318 ش به دستور اسماعیل مرآت ــ وزیر وقت فرهنگ ــ به این بهانه که دفن اموات در وسط شهر به سلامت مردم زیان می‌رساند، تسطیح، و به زمین ورزشی بدل شد؛ اما مرقد حدود یک متر زیر خاک به‌صورت اصلی، و سردابۀ بقعه نیز در عمق چهارمتری زمین محفوظ ماندند. در آن دوره، اشیاء قدیمی و زینتی این بقعه نیز به موزۀ ایران باستان فرستاده شد؛ هرچند بعدها ادارۀ باستان‌شناسی آنها را به محل امامزاده برگرداند. 
به‌سبب اعتراض مردم و روحانیان و کارکنان سابق بقعه، این امامزاده بار دیگر در 1320 ش، به دستور عیسى صدیق ــ وزیر وقت فرهنگ ــ به سبک و شکل قدیمی‌اش، از روی نقشه، به دست آندره گدار ــ معمار و باستان‌شناس مشهور فرانسوی ــ از نو ساخته شد. در این زمان، مساحت محوطۀ این امامزاده تا 200‘1 مـ2 افزایش یافت. بخشهای الحاقی نیز شامل تزیینات بقعه، ایوان، کفش‌کن، اتاق موزه، کتابخانه و دفتر آستانه تا 1330 ش ساخته شدند. پس از چند سال، وزارت فرهنگ در زمینهای شرق و شمالی بقعه یک دبیرستان و یک دبستان بنا کرد که بعدها جزو موقوفات امامزاده شدند (صدیق، 3/ 51-53؛ شاه‌حسینی، 26، 42؛ بلاغی، 16-17؛ نجمی، 388؛ دانش، 57). در فاصلۀ میان دو مرحلۀ ویرانی و ساخت دوبارۀ این امامزاده، ضمن تسطیح و درخت‌کاری قبرستان مجاور بقعه، اشیاء مهمی از آثار تاریخی و نوشته‌های بنای قدیمی به دست آمد که بعدها زینت‌بخش موزۀ همین بقعه شد (مصطفوی، 24). 
مساحت این بقعه در گذشته بسیار وسیع‌تر، و شامل مسجد، مدرسه، شفاخانه، گورستان، غسالخانه، حوض و توتستان بوده است ( امامزاده‌ها، 1/ 436). بنای قدیمی بقعه یک برج خشتی هشت‌ضلعی به سبک بناهای عصر مغول بود که یک گنبد آجری 12‌ضلعی هرمی‌شکل نیز بر بالای آن قرار داشت. در دورۀ قاجار اطراف این برج خشتی را با کاشیهای هفت‌رنگ مزین ساخته بودند. اندازۀ هر ضلع خارجی برج خشتی هشت‌ضلعی قدیم 3/ 2 متر، و فاصلۀ هر ضلع داخل حرم قدیمی با ضلع مقابل در حدود 4 متر بود. بنای خشتی قدیم، دیواری ضخیم داشت و بنای بقعه‌ای که در دهۀ 1320 ش ساخته شد، از آجر بود. پس از بازسازی دوبارۀ این بقعه در دهۀ 1320 ش، در محل برج خشتی یادشده، بقعه‌ای هشت‌ضلعی ساخته شد. 
تا سال 1328 ش، این بقعه با گنبد آجری هرمی‌شکل به‌صورت ساده باقی بود و از آن سال به بعد با نصب کتیبه‌های سنگ مرمر و کاشی معرق و آینه‌کاری و گچ‌بری، بنـای بی‌پیرایۀ قدیمی را بـه بقعه‌ای زیبـا بـدل کردند (مصطفوی، همانجا). 
درِ قدیمی بقعه 55/ 1 متر بلندی، و 77/ 0 متر پهنا دارد. روی این در، افزون‌بر منبت‌کاری، اشکال ستارۀ هشت‌پر و چلیپا، دو کتیبۀ کوچک به خط ثلث روی دو لوحۀ پایین دو لنگۀ در، وجود دارد که در آنها بانی بقعۀ خشتی قدیم، شخصی به نام قرابشاره، و معمار آن نیز دیوحسن معرفی شده است. 
روی بدنه‌های صندوق قدیمی مرقد امامزاده یحیى، که طول و عرض و ارتفاع آن به‌ترتیب 05/ 2× 06/ 1× 18/ 1 متر است، کتیبه‌هایی از آیات قرآن وجود دارد. در این امامزاده، 3 لوحه متعلق به سالهای 1044، 1049 و 1057 ق باقی مانده است (همو، 24-25) که در ضلع جنوبی ایوان، روی آینه‌کاریهای بقعه نصب شده‌اند. 
امروزه پس از بازسازیهای متعدد، وسعت این امامزاده به حـدود 500‘1 مـ2 می‌رسد. بنـای این بقعـه دارای در ورودی شامل سردر اصلی، و ورودیهای دو طرف است که در ضلع غربی صحن قرار دارند. در بالای در ورودی نوشته شده است: «آستانۀ مبارکۀ امامزاده یحیى و محمد». در سردر ورودی اصلی، ازارۀ سنگی حجاری‌شده‌ای به ارتفاع 2/ 1 متر، و نمایی آجری دیده می‌شود. در نمای آجری نیز کتیبه‌ای کاشی‌کاری‌شده جای گرفته است. 
در میانۀ طرح کنونی این بنا، فضای گنبدخانه و پیرامون آن، شبستانی قرار دارد. این شبستان، فضایی مستطیل‌شکل و متقارن دارد و گستردگی آن در جهت قبله است. 
ارتفاع بنا، از نوک گنبد تا کف حیاط، حدود 5/ 14 متر، و ارتفاع ایوان ورودی، 5/ 6 متر است. نمای اصلی بقعه در ضلع شمالی متقارن است و ایوان ورودی نیز در آنجا قرار دارد. 3 نمای دیگر بنا نیز متقارن است. پوشش نمای شمالی و تمامی نماها از سنگ مرمر سفید است. حرم 4 درِ ورودی دارد که فقط در ورودی ضلع شمالی برای ورود و خروج زائران باز است. 
ضریح کنونی بقعه در 1357 ش جایگزین ضریح پیشین شده است. سقف این ضریح به‌شکل هلالی است و حـدود 80 سانتی‌متر بلندی دارد. داخل ضریح، صندوق چوبی قهوه‌ای‌رنگی وجود دارد که تاریخ 895 ق روی آن حک شده است. 
پیکر امامزادگان در سرداب زیر فضای گنبدخانه قرار دارد. گنبد نیز ده‌ضلعی، و از داخل، آینه‌کاری شده است. در زیر آینه‌کاری طاقچه‌ها، مقرنس‌کاریهایی نیز مزین با پوشش آینه وجود دارد. 
گنبد بنا از نوع رُک است که روی ساقه‌ای به ارتفاع حدود 9/ 1 متر قرار دارد. نمای گنبد از بیرون کاشی‌کاری است. در بخشهای میانی کاشی‌کاری نوک گنبد، نامهای چهارده‌معصوم (ع) دورتادور گنبد نقش‌ بسته است. بلندی گنبد تا روی ساقه، حدود 7/ 5 متر، و قطر جدارۀ بیرونی آن 6/ 5 متر است. 
بنای این امامزادگان در تاریخ 25/ 7/ 1383 ش، به شمارۀ 196‘11 در فهرست میراث فرهنگی به ثبت رسیده است ( امامزاده‌ها، 1/ 434، 437-442؛ سروقدی، 35). 
در ضلع غربی صحن امامزاده، درخت چنار بزرگی موجود است که از کهن‌سال‌ترین چنارهای تهران به شمار می‌آید. روی این درخت، تابلوی بزرگی نصب شده است که سن آن را حدود 800 سال نشان می‌دهد. بخشهایی از تنۀ درخت را با زنجیر به ‌هم بسته‌اند تا از هم نگسلد (موسوی‌زاده). 
از مقبره‌های موجود در این امامزاده می‌توان به مقبرۀ بهاءالملک همدانی (دائرةالمعارف ... ، 358) و ابوالوفا ابوالقاسم بن ابوالعلما (مصطفوی، 24) اشاره کرد. 

مآخذ

امامزاده‌ها و تربت برخی از پاکان و نیکان، به کوشش حسن حبیبی، تهران، 1388 ش؛ بلاغی، عبدالحجت، تاریخ تهران، «قسمت مرکزی و مضافات»، قم، 1350 ش؛ دانش، هما، «امامزاده‌ای در شهر تهـران»، تـلاش، تهـران، 1347- 1348 ش، شم‍ 15؛ دائرةالمعـارف بناهای تاریخی ایران در دورۀ اسلامی (بناهای آرامگاهی)، به کوشش محمدمهدی عقابی، تهران، 1376 ش؛ سروقدی، محمدجعفر، بقاع متبرکۀ استان تهران، تهران، 1384 ش؛ شاه‌حسینی، ناصرالدین، «امامـزاده یحیى»، اطلاعات ماهانه، تهـران، 1329 ش، س 3، شم‍ 31؛ شمس‌زاده، محمداسماعیل، حالات حضرت امامـزاده یحیى، بی‌جا، بی‌تا؛ صدیق، عیسى، یادگار عمر، تهران، 1353 ش؛ کاتب، مجید، «تهران و ابنیۀ تاریخی آن»، بررسیهای تاریخی، تهران، 1347 ش، س 3، شم‍ 1؛ مشکوٰتی، نصرالله، فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران، تهران، 1349 ش؛ مصطفوی، محمدتقی، «نوشته‌های تاریخی در آثار متبرکۀ تهران قدیم و خارج شهر»، اطلاعات ماهانـه، تهـران، 1330 ش، شم‍ 45؛ موسـوی‌زاده، حسن، تحقیقات میدانی؛ نجمی، ناصر، دارالخلافۀ تهران، تهران، 1356 ش. 

حسن موسوی‌زاده